Osm
Serum osmolaritesini 2 × Na + glukoz/18 + üre/6 ile hesaplayın: üre ve BUN birim geçişi, ölçülen osmolalite ile osmolar açık ve serbest su açığı sekmesi.
| Evre / aralık | Anlamı | Kılavuz yaklaşımı |
|---|---|---|
| DüşükHesaplanan osmolarite < 275 mOsm/L | Referans aralığın altı. Osmolarite ağırlıklı olarak sodyum tarafından belirlendiği için bu tablo pratikte hipoosmolar hiponatremi anlamına gelir. | Rasouli 2016: plazma tonisitesinin referans aralığı 275-295 mOsm/kg olarak verilir; düşük değerde hiponatreminin nedenini idrar osmolalitesi, idrar sodyumu ve hacim durumu ile birlikte araştırın. |
| Referans aralıkHesaplanan osmolarite 275-295 mOsm/L | Referans aralık içinde. Normal aralıkta olması osmolar açığın normal olduğunu göstermez. | Rasouli 2016 tonisite için 275-295 mOsm/kg, Yun 2023 normal osmolalite için 280-295 mOsm/kg aralığını bildirir; kendi laboratuvarınızın referans aralığını esas alın. |
| YüksekHesaplanan osmolarite 295-320 mOsm/L | Referans aralığın üzerinde. Su kaybı, hiperglisemi veya üre yüksekliği katkı verebilir. | Rasouli 2016: üre etkisiz osmol olduğu için yüksekliğin tonisiteye yansıyıp yansımadığını efektif osmolalite ile ayırt edin; üremik hastada toplam osmolarite yüksek, tonisite normal olabilir. |
| Belirgin yüksekHesaplanan osmolarite > 320 mOsm/L | Belirgin hiperosmolarite. Hiperglisemik hiperosmolar durumun laboratuvar ölçütü toplam değil efektif osmolalite üzerinden tanımlanır. | Kitabchi 2009: hiperglisemik hiperosmolar durum, plazma glukozunun 600 mg/dL üzerinde ve efektif osmolalitenin 320 mOsm/kg üzerinde olması ile belirgin ketoasidoz bulunmaması olarak tanımlanır. |
| Beklenen aralıktaOsmolar açık ≤ 10 mOsm/kg | Ölçülen ve hesaplanan değer birbirine yakın. Bu sonuç toksik alkol alımını dışlamaz, çünkü açığın normal dağılımı geniştir ve kişinin bazal açığı bilinmez. | Hoffman 1993: küçük osmolar açıkların toksik alkol olasılığını dışlamak için kullanılmaması gerektiği bildirilir; şüphe sürüyorsa anyon açığı, kan gazı ve doğrudan ilaç düzeyi ile devam edin. |
| Yüksek osmolar açıkOsmolar açık > 10 mOsm/kg | Denkleme girmeyen ozmotik olarak etkin bir madde vardır: etanol, metanol, etilen glikol, izopropanol, propilen glikol, mannitol, gliserol veya psödohiponatremiye yol açan ağır hiperlipidemi ve hiperproteinemi. | Purssell 2001: etanolün açığa katkısı, etanol (mg/dL) / 3,7 - 0,35 ile hesaplanır; ölçülen etanolün açıkladığı miktar çıkarıldıktan sonra kalan açık başka bir maddeye işaret eder. |
| HipernatremiSerbest su açığı sekmesi, sodyum > 145 mEq/L | Hipernatremi tanımı karşılanır ve hesaplanan açık klinik olarak anlamlıdır. | Yun 2023: 48 saatten uzun süreli veya süresi bilinmeyen hipernatremide düzeltme hızı saatte 0,5 mmol/L (günde 12 mmol/L) altında tutulur; 48 saat içinde gelişen semptomatik olguda ilk 6-8 saatte saatte 1-2 mmol/L düşüş önerilir. |
| Sodyum 145 mEq/L altındaSerbest su açığı sekmesi, sodyum 140-145 mEq/L | Hipernatremi tanımı karşılanmaz; hesaplanan değer klinik karşılığı olmayan bir aritmetik sonuçtur. | Yun 2023: hipernatremi serum sodyumunun 145 mmol/L üzerinde olması olarak tanımlanır; bu sınırın altında serbest su replasmanı endikasyonu bu hesaba dayandırılmaz. |
Hesaplanan değer bir osmolaritedir (litre çözelti başına mOsm), laboratuvarın bildirdiği ise bir osmolalitedir (kilogram su başına mOsm). Plazma suyu oranı normalde yaklaşık yüzde 93 olduğu için iki büyüklük klinik kullanımda birbirine yakın seyreder, ancak ağır hiperlipidemi veya hiperproteinemide plazma su oranı düştüğü için ayrışırlar. Rasouli 2016 bu ayrımı tanımlar ve 2 × Na + glukoz/18 + BUN/2,8 denklemini hesaplama için en basit ve en iyi seçenek olarak önerir; Worthley 1987 aynı sonuca SI birimli yazılışla ulaşmıştır.
Osmolar açığı yorumlarken hangi denklemi kullandığınız sonucu doğrudan değiştirir. Hoffman 1993, farklı denklemlerin aynı hastada -5 ile +15 mOsm arasında değişen açıklar ürettiğini göstermiştir; Fazekas 2013 ise 36 denklemi karşılaştırdığında ölçülen ve hesaplanan osmolalite arasındaki ortalama farkın 35 mOsm/kg değerine kadar çıkabildiğini, yalnız dört denklemde bu farkın 1 mOsm/kg altında kaldığını bildirmiştir. Bu nedenle raporunuzda hangi denklemi kullandığınızı yazın ve seri ölçümlerde denklem değiştirmeyin. Rasouli 2016 normal osmolar açık aralığının 0 ± 2 mOsm/L olarak düzeltilmesi gerektiğini savunur, yani yaygın kullanılan 10 mOsm/kg sınırı tartışmalıdır.
Toksik alkol şüphesinde osmolar açık tek başına karar aracı değildir. Hoffman 1993 küçük açıkların dışlama amacıyla kullanılmaması gerektiğini vurgular; erken alımda ana madde henüz metabolize olmadığı için açık yüksek ve anyon açığı normal olabilirken, geç dönemde ana madde tükendiği için açık normale döner ve anyon açıklı metabolik asidoz öne çıkar. Etanol de açığı yükseltir: Purssell 2001, etanolün katkısını etanol (mg/dL) / 3,7 - 0,35 ile hesaplamıştır. Ölçülen osmolalitenin donma noktası düşmesi yöntemiyle çalışılmış olması gerekir, çünkü buhar basıncı yöntemi uçucu alkolleri yakalamaz.
Serbest su açığı hesabı yalnız hipernatremide anlamlıdır ve mevcut açığı verir. Yun 2023, hipernatremiyi serum sodyumunun 145 mmol/L üzerinde olması olarak tanımlar, açığın 48-72 saate yayılarak verilmesini, 48 saatten uzun süreli veya süresi bilinmeyen olguda düzeltme hızının saatte 0,5 mmol/L (günde 12 mmol/L) altında tutulmasını, 48 saat içinde gelişen semptomatik olguda ise ilk 6-8 saatte saatte 1-2 mmol/L düşüşün uygun olduğunu aktarır; aynı derleme, erişkinde hızlı düzeltmenin mortalite ve serebral ödem ile ilişkisinin gösterilemediğini ve hedef aşıldığında sodyumun yeniden yükseltilmesinin önerilmediğini de belirtir. Toplam vücut suyu oranı bir tahmindir: Yun 2023 su kaybı olan hastalarda daha düşük oranların (yağsız vücut ağırlığının erkekte yüzde 50, kadında yüzde 40 oranı) kullanıldığını bildirir. Bu satırlar kaynak atıflıdır, hastaya özel sıvı ve hız kararı içermez; seçim klinik tablo, hacim durumu ve kurum protokolü ile birlikte verilir. Yoğun bakım ve anestezi pratiğinde osmolar açık metabolik asidoz ayrımında (Fazekas 2013), nefroloji pratiğinde ise sodyum bozukluklarının izleminde kullanılır.
Osm = 2 × Na (mEq/L) + glukoz (mg/dL) / 18 + üre (mg/dL) / 6
Aynı denklemin BUN ile yazılışı: Osm = 2 × Na + glukoz / 18 + BUN (mg/dL) / 2,8
İki yazılış aynı sayıyı verir. BUN, ürenin yalnız azot içeriğidir: ürenin molekül ağırlığı 60, içindeki iki azotun toplam ağırlığı ise 28 olduğu için üre (mg/dL) = BUN (mg/dL) × 2,14 ve 6 / 2,14 = 2,8 çıkar. Bölenler mg/dL değerini mmol/L değerine çevirir; 2 katsayısı sodyuma eşlik eden anyonları hesaba katar.
Efektif osmolalite (tonisite): Eosm = 2 × Na (mEq/L) + glukoz (mg/dL) / 18
Üre hücre zarından serbest geçtiği için hücre içi ve dışı arasında su hareketi yaratmaz ve tonisiteye katkı vermez (Rasouli 2016). Hesaplayıcı bu değeri yorum satırında ve kopyalanan metinde birlikte verir.
Osmolar açık = ölçülen osmolalite (mOsm/kg) - hesaplanan osmolarite (mOsm/L)
Ölçüm donma noktası düşmesi yöntemiyle yapılmalıdır. Yaygın kullanılan sınır 10 mOsm/kg üzeridir; Hoffman 1993 bu denklemle normal açığı -2 ± 6 mOsm olarak ölçmüştür, yani sınır ortalamanın iki standart sapma üzerine karşılık gelir.
Serbest su açığı = toplam vücut suyu (L) × (Na / 140 - 1)
Toplam vücut suyu = oran × vücut ağırlığı (kg). Oranlar: yaşlı olmayan erkek 0,6; yaşlı olmayan kadın ve yaşlı erkek 0,5; yaşlı kadın 0,45.
Birim dönüşümleri: glukoz (mmol/L) = glukoz (mg/dL) × 0,0555; BUN (mg/dL) = üre (mg/dL) / 2,14. Sodyum tek değerlikli olduğu için mEq/L ve mmol/L sayısal olarak aynıdır.
Altmış sekiz yaşında hasta, halsizlik ile başvuruyor. Sodyum 140 mEq/L, glukoz 90 mg/dL, üre 30 mg/dL (BUN 14 mg/dL).
Hesap: 2 × 140 = 280; glukoz terimi 90 / 18 = 5; üre terimi 30 / 6 = 5. Toplam 280 + 5 + 5 = 290 mOsm/L ve bu değer 275-295 referans aralığındadır. Efektif osmolalite üre terimi olmadan 285 mOsm/kg bulunur.
Aynı laboratuvar BUN raporlasaydı üre alanının birim düğmesinden BUN mg/dL seçilir ve 14,02 girilirdi: 14,02 / 2,8 = 5,01, yani sonuç değişmez.
Bilinç bulanıklığı ile getirilen hastada sodyum 140 mEq/L, glukoz 90 mg/dL, üre 30 mg/dL ve laboratuvarın donma noktası düşmesi yöntemiyle ölçtüğü osmolalite 320 mOsm/kg.
Hesaplanan osmolarite yine 290 mOsm/L olduğu için osmolar açık 320 - 290 = 30 mOsm/kg bulunur. Açık 10 mOsm/kg sınırının üzerindedir. Purssell 2001 denklemine göre bu açığın tamamı etanole bağlansaydı beklenen etanol düzeyi (30 + 0,35) × 3,7 = 112 mg/dL olurdu; ölçülen etanol örneğin 40 mg/dL ise etanolün açıkladığı pay yaklaşık 10 mOsm/kg olur ve kalan 20 mOsm/kg başka bir madde ile açıklanmalıdır.
Yetmiş kilogram, yaşlı olmayan erkek hastada sodyum 160 mEq/L ölçülüyor.
Toplam vücut suyu 0,6 × 70 = 42 L kabul edilir. Açık 42 × (160 / 140 - 1) = 42 × 0,142857 = 6,0 L bulunur. Aynı hasta yaşlı olsaydı oran 0,5 olur ve açık 5,0 L çıkardı. Bu miktar yalnız mevcut açığı karşılar; süregelen idrar kayıpları ile hissedilmeyen kayıplar ayrıca hesaplanıp eklenir.
Hastanıza aktarabileceğiniz sade bir özet
Osmolarite, kanınızın içinde çözünmüş maddelerin ne kadar yoğun olduğunu gösteren bir ölçüdür. Vücut bu yoğunluğu dar bir aralıkta tutmaya çalışır; susama hissi ve böbreklerin idrarı yoğunlaştırma yeteneği bu dengeyi sağlar. Hesap, kan tuzu (sodyum), kan şekeri ve böbrek atık maddesi olan üre değerlerinden yapılır.
Doktorunuz bazen laboratuvarda ölçülen değer ile hesaplanan değeri karşılaştırır. İkisi arasındaki farka osmolar açık denir. Fark beklenenden büyükse, kanda hesaba katılmayan bir madde bulunuyor olabilir; alkol ve bazı zehirlenmeler bunun en bilinen nedenleridir. Farkın küçük olması ise tek başına zehirlenme olmadığını kanıtlamaz, bu yüzden başka testler de istenir.
Serbest su açığı ise kan tuzunuz yükseldiğinde vücudunuzun ne kadar su eksiği olduğunu tahmin eder. Bu tahmin vücut ağırlığınıza, cinsiyetinize ve yaşınıza göre değişir. Su eksiğinin yerine konması genellikle yavaş yapılır, çünkü çok hızlı düzeltme beyinde şişmeye yol açabilir.
Bu sayfadaki sayılar bilgilendirme amaçlıdır, tanı koymaz ve tedavinizi değiştirmek için kullanılamaz. Bilinç bulanıklığı, aşırı uykuya eğilim, havale, dinmeyen kusma veya ağır susuzluk gibi belirtilerde vakit kaybetmeden acil servise başvurun ya da 112 acil çağrı numarasını arayın.
Evet. Üre alanındaki birim düğmesinden BUN mg/dL seçin. BUN, ürenin yalnız azot içeriğidir: ürenin molekül ağırlığı 60, içindeki iki azotun ağırlığı 28 olduğu için üre (mg/dL) = BUN (mg/dL) × 2,14 olur. Denklemin üre yazılışında bölen 6, BUN yazılışında 2,8 olduğu için iki yol aynı sonuca çıkar. Örneğin 42 mg/dL üre ile 19,63 mg/dL BUN aynı hastayı tarif eder. Türkiye laboratuvarlarının çoğu üre raporlar, bu yüzden varsayılan birim üredir.
Osmolarite bir litre çözeltideki, osmolalite ise bir kilogram sudaki ozmotik olarak etkin madde miktarıdır. Denklemle bulduğunuz değer bir osmolarite, laboratuvarın ölçtüğü değer ise bir osmolalitedir. Plazmanın yaklaşık yüzde 93 oranında sudan oluşması nedeniyle iki büyüklük klinik kullanımda birbirine yakındır, ancak ağır hiperlipidemi veya hiperproteinemide plazma su oranı düştüğü için ayrışırlar ve bu durum yapay bir osmolar açık üretir (Rasouli 2016).
Üre hücre zarından serbest geçer ve hücre içi ile dışı arasında su hareketi yaratmaz, yani etkisiz bir osmoldür. Bu nedenle üremik hastada toplam osmolarite yüksek çıkabilirken hücrelerin maruz kaldığı tonisite normal olabilir. Efektif osmolalite (2 × Na + glukoz/18) hücresel dehidratasyonu değerlendiren büyüklüktür ve hiperglisemik hiperosmolar durum ölçütü de bu değer üzerinden tanımlanır (Kitabchi 2009).
Hayır. Hoffman 1993, aynı hastada farklı denklemlerin -5 ile +15 mOsm arasında değişen açıklar verdiğini göstermiş ve küçük açıkların dışlama amacıyla kullanılmaması gerektiğini bildirmiştir. Kişinin bazal osmolar açığı bilinmediği için normal sınırlardaki bir açık, bazal değeri negatif olan bir hastada gerçek bir artışı gizleyebilir. Ayrıca metanol ve etilen glikol alımının geç döneminde ana madde metabolitlerine dönüştüğü için açık normale döner, tabloya anyon açıklı metabolik asidoz hakim olur.
Hastanın güncel ölçülen ağırlığını girin. Toplam vücut suyu oranı yaşlı olmayan erkekte 0,6; yaşlı olmayan kadın ve yaşlı erkekte 0,5; yaşlı kadında 0,45 alınır. Bu oran bir tahmindir ve sonucun belirsizliğinin büyük bölümü buradan gelir: Yun 2023, su kaybı olan hastalarda daha düşük oranların kullanıldığını, basitleştirilmiş bir yaklaşımda erkekte yüzde 60, kadında yüzde 50 oranından yaşlılık için 5 puan düşüldüğünü aktarır. Sonucu tek bir kesin sayı gibi değil, replasman planının başlangıç noktası gibi kullanın ve sodyumu seri ölçün.
Rapor Asistanı
Rapor Asistanı, ilacı ve tanıyı seçtiğinizde SUT'un istediği her kriteri sorar; eksik kalanı imzadan önce gösterir. Hesaplayıcı sonucu bu akışa girmez, raporu siz onaylarsınız.
Rapor Asistanına başvurunSon güncelleme: 8 Eylül 2026.
Bu hesaplayıcı sağlık profesyonellerine yöneliktir ve yalnızca bilgilendirme amaçlıdır. Sonuç; muayenenin, hekimin klinik değerlendirmesinin ve güncel kılavuzların yerine geçmez, tek başına tanı veya tedavi kararı olarak kullanılamaz. Girilen değerlerin doğruluğu ile sonucun hastaya uygunluğunu değerlendirme sorumluluğu kullanıcıya aittir. Hesaplama, sayfada belirtilen kaynaklara dayanır; kılavuzlar güncellendiğinde içerik gecikmeli güncellenebilir.